Lên Mộc Châu vui Tết Xíp Xí với đồng bào Thái

Lên Mộc Châu vui Tết Xíp Xí với đồng bào Thái

 

Tết Xíp Xí của người Thái ở Tây Bắc, một phong tục gần giống như lễ cúng rằm tháng 7 của người Kinh, là một trong những phong tục truyền thống còn lưu giữ đến ngày nay. Xíp Xí trong tiếng Thái nghĩa là 14, Tết Xíp Xí được tổ chức vào ngày 14/7 âm lịch hàng năm. Du khách lên cao nguyên Mộc Châu đúng dịp này sẽ được hòa chung vào không khí rộn ràng vui đón Tết Xíp Xí cùng đồng bào Thái ở đây.

 

Ở Việt Nam, người Thái có dân số hơn một triệu người, được chia làm hai nhóm: Thái đen (Táy Đăm) và Thái trắng (Táy Khao) sinh sống chủ yếu ở miền núi Tây Bắc và các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An. Cũng như người Kinh, người Thái có những phong tục thờ cúng tổ tiên mà Tết Xíp Xí là một trong số đó. Theo quan niệm của người Thái trắng, khi người chết thì hồn bay về trời, cuộc sống nơi trần gian của con người được tổ tiên, thần sông, thần núi che chở. Vì vậy, Tết Xíp Xí là ngày con cháu hướng về tổ tiên, làm lễ cúng tổ tiên, trời đất để cầu mong cuộc sống an lành. Đây cũng là dịp người lớn dành sự quan tâm, chăm sóc đến thế hệ trẻ (Ở nhiều nơi đồng bào còn gọi Tết Xíp Xí là Tết trẻ con, vì ngày này, trẻ em được cha mẹ may quần áo mới, được thoải mái vui chơi làm những gì chúng thích).

66 Lên Mộc Châu vui Tết Xíp Xí với đồng bào Thái

Người Thái trắng ở Tây Bắc

Về nguồn gốc của Tết Xíp Xí, tại sao người Thái trắng ở Tây Bắc lại ăn Tết vào ngày 14? Theo như kể lại, qua kinh nghiệm trong cuộc sống, người Thái cho rằng ngày giữa tháng 7 có trăng tròn, đẹp và sáng nhất. Không chỉ có con người mà ngay các loài như hổ, gấu, sư tử… đều muốn lấy cho được ông trăng ngày rằm (thực tế đây là hiện tượng nguyệt thực hay “gấu ăn trăng”). Chính vì vậy ngay từ đêm 14, họ tổ chức ăn tết, cúng rằm trước. Điều này thể hiện ước nguyện chinh phục tự nhiên, chinh phục vũ trụ của con người. Từ đó, cứ đến ngày 14/7 hàng năm, dân tộc Thái trắng lại đón Tết Xíp Xí trong không khí rộn ràng.

Tết Xíp Xí gồm có hai phần: phần lễ và phần hội. Phần lễ, thường gọi là “mo”, tức nghi lễ truyền thống thờ cúng tổ tiên, nhớ công ơn người khai phá tạo mường, lập bản; cầu cho mưa thuận gió hòa. Nghi lễ gồm có: cúng “Nà Hoóng” (cúng trong nhà) và cúng “Tế Na” (cúng ruộng). Đồ vật cúng gồm thịt, rượu, “khẩu cắm” (cơm nếp nhuộm màu), bánh chưng gù…, đồng thời hai thứ không thể thiếu trong mâm cơm cúng là “nhớ tu pết” (thịt vịt) và bánh ít. Theo quan niệm của đồng bào nơi đây, con vịt gắn bó với đồng ruộng, sông suối, Xíp Xí cúng vịt muốn cho cái xấu, cái hạn theo con vịt đó trôi đi, dòng nước sẽ mang đi hết những khó khăn, những điều không may mắn. Còn bánh ít, hay còn gọi là bánh cặp, là loại bánh được làm từ bột gạo nếp, trong có nhân bằng đỗ, thịt băm và hạt tiêu đen, gói bằng lá chuối theo cặp tương trưng cho lứa đôi hạnh phúc.

69 Lên Mộc Châu vui Tết Xíp Xí với đồng bào Thái

Nếp nhuộm 5 màu xanh, đỏ, tím, vàng, trắng để đồ xôi cúng


68 Lên Mộc Châu vui Tết Xíp Xí với đồng bào Thái

Mâm cơm ngày Tết

Khi bàn thờ cúng đã chu tất, những lời cầu khấn cho một vụ mùa bội thu sẽ được người lớn tuổi nhất trong nhà thực hiện. Người ta còn làm cỗ để thờ “phì kỷ phay” tức thần bếp, thần “lau khảu” tức thần canh nhà lúa. Đặc biệt họ còn có một mâm cỗ riêng cho con trâu, để tỏ lòng với con vật đã vất vả cùng người nông dân làm ra thóc gạo. Chủ nhà cầu thần linh cho con trâu khỏe mạnh, rồi cho trâu ăn xôi, uống một chén rượu để cảm tạ con vật “đầu cơ nghiệp” của gia đình.

Vào ngày này, thịt vịt được cúng ở miếu đầu làng, thịt lợn được cúng ở miếu cuối làng. Người Thái trắng gọi Tết Xíp Xí là tết xá tội, nhưng không phải xá tội cho người cõi âm như người Kinh vào rằm tháng 7 âm lịch mà là xá tội cho người sống. Người Thái trắng dâng lễ vật nhằm tạ ơn ông chủ miếu đã che chở cho cuộc sống của bản làng được mạnh khỏe, may mắn; cầu thần linh bỏ qua cho con cháu các lỗi đã lỡ mắc phải. Sau khi cúng xong, đồng bào thường dùng chỉ buộc vào tay để lấy may. Qua ngày này, họ cởi chỉ buộc vào góc màn mình ngủ.

67 Lên Mộc Châu vui Tết Xíp Xí với đồng bào Thái

Nghi thức cúng tổ tiên trong ngày Tết Xíp Xí

Sau phần lễ là đến phần hội, người dân cùng nhau vui chơi ca hát “khắp chúc muôn” (hát chúc mừng), “khắp sòn côn” (hát dạy làm người), “khắp long te” (hát bè trên sông) và “khắp báo sao” (hát giao duyên), hát lúc ăn uống và lúc thăm nhau. Buổi chiều hôm đó sẽ tổ chức hội vui chung cho bà con với các trò chơi dân gian như ném còn, đẩy gậy, tok mák lẹ và múa, hát các bài dân ca đậm đà bản sắc dân tộc. Để rồi, những ai từng được tham gia, chứng kiến không khí Tết Xíp Xí của đồng bào, dù một lần phải nhớ mãi.

72 Lên Mộc Châu vui Tết Xíp Xí với đồng bào Thái

Mọi người tập trung đông đủ bên ngôi nhà sàn truyền thống


73 Lên Mộc Châu vui Tết Xíp Xí với đồng bào Thái

Cùng chơi trò tok mák lẹ

Tết Xíp Xí còn là dịp để các thành viên trong gia đình quây quần đầm ấm. Bên mâm cỗ, con cháu chúc người già sống lâu trăm tuổi, người lớn cầu mong lớp trẻ yên vui, khỏe mạnh. Với người Thái trắng, Xíp Xí cũng là dịp đồng bào thể hiện lòng mến khách của mình. Khách thân quen được mời từ trước đó mấy ngày. Khách lạ cũng như khách quen đến nhà đều được đón tiếp nồng hậu, chu đáo, được thưởng thức những món ăn đặc trưng chỉ có trong ngày Tết Xíp Xí như: cá suối nướng, rêu đá, xôi tím… Trong không khí vui chung, chủ nhà với cây đàn “tính tẩu” (đàn bầu người Thái) có thể giãi bày tình cảm bằng ngôn từ mộc mạc, âm thanh réo rắt, làm cho bữa tiệc không những say rượu mà còn say tình, say nghĩa.

70 Lên Mộc Châu vui Tết Xíp Xí với đồng bào Thái

Tết Xíp Xí là dịp để con cháu tỏ lòng biết ơn với ông bà, cha mẹ


71 Lên Mộc Châu vui Tết Xíp Xí với đồng bào Thái

Khách lạ cũng như khách quen đều được đón tiếp nồng hậu

Tết Xíp Xí được tổ chức theo từng gia đình, dòng họ và tùy theo từng hoàn cảnh gia đình mà tổ chức to, nhỏ khác nhau. Tết Xíp Xí đã trở thành một nét đẹp trong đời sống tinh thần của người Thái trắng Tây Bắc, góp phần hình thành và củng cố sự gắn kết cộng đồng. Người Thái trắng dù đi xa, đến ngày Tết Xíp Xí ai cũng mong muốn về sum họp cùng gia đình. Và nếu có dịp, ngày 14/7 âm lịch bạn hãy đến với Mộc Châu, để một lần được chứng kiến không khí đặc biệt của ngày Tết này.

Lương Ngọc (st)