Lễ hội Hết Chá – đậm đà văn hóa dân tộc Thái

Lễ hội Hết Chá – đậm đà văn hóa dân tộc Thái

Cách thủ đô Hà Nội gần 200 km theo quốc lộ 6, cao nguyên Mộc Châu không chỉ nổi tiếng với khí hậu trong lành mát mẻ, núi rừng hùng vĩ hoang sơ, đồi chè xanh tươi bát ngát, các loài hoa quả đặc trưng miền ôn đới mà còn được biết đến với nền văn hóa độc đáo, mang đậm màu sắc truyền thống của dân tộc Thái, đặc sắc hơn là lễ hội Hết Chá của người Thái. Đến hẹn lại lên, cứ tháng ba hàng năm khi hoa ban phủ trắng núi rừng, đồng bào dân tộc Thái lại tưng bừng với lễ hội Hết Chá hòa chung vào không khí lễ hội xuân trên khắp cả nước.

Lễ hội Hết Chá (giã biệt) thường được tổ chức vào ngày 22-26/3 hàng năm, khi kết thúc mùa ban nở, người Thái ăn Tết chia tay với mùa xuân để bước vào vụ mùa sản xuất mới trong năm. Lễ hội Hết Chá là hình thức sinh hoạt văn hóa tâm linh sâu sắc, là lễ hội đoàn kết cùng giúp nhau vượt qua những khó khăn trong cuộc sống, thể hiện ý thức gắn kết cộng đồng của dân tộc Thái. Đây cũng là dịp để người dân tạ ơn đất trời, tạ ơn đấng sinh thành, giáo dưỡng, cầu chúc cho vạn vật hòa hợp, sinh sôi nảy nở, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt bội thu, mọi người được ấm no hạnh phúc. Lễ hội còn thể hiện sức sống mãnh liệt của tình yêu đôi lứa, là dịp để các đôi trai gái tìm hiểu và yêu nhau, bén duyên rồi nên nghĩa vợ chồng.

39 Lễ hội Hết Chá   đậm đà văn hóa dân tộc Thái

Lễ hội Hết Chá – văn hóa tâm linh của người Thái Sơn La

Cũng như rất nhiều lễ hội khác, lễ hội Hết Chá gắn với một truyền thuyết dân gian được những người già lưu truyền lại cho con cháu. Chuyện kể rằng xưa kia người Thái rất nghèo không có tiền mua thuốc chữa bệnh, thường đến nhờ thầy mo. Thầy mo cầu thần linh nên đã chữa bệnh được cho dân làng. Mang ơn thầy mo, nhiều người khỏi bệnh xin được làm con nuôi của ông. Dịp cuối năm (vào 29, 30 Tết), con cháu đến tạ ơn thầy mo, nhưng thời điểm đó đang bận rộn cho Tết nên thầy mo ấn định lễ tạ ơn sẽ tổ chức vào tháng 3 hàng năm. Từ đó lễ hội Hết Chá ra đời. Và rồi cứ mỗi độ xuân sang, người dân lại tổ chức lễ tạ ơn thần linh, mời quan quân ở mường trời xuống mường trần ăn cỗ. Thông qua lễ hội Hết Chá, thầy mo truyền những thông điệp của các vị thần linh tới mọi người. Lễ hội Hết Chá là ngày hội tạ ơn, đoàn kết gắn bó cộng đồng dân tộc, nghĩa tình làng xóm, mang tính nghệ thuật nhân văn sâu sắc, khơi dậy cuộc sống bình dị đời thường gắn liền với thiên nhiên. 

40 Lễ hội Hết Chá   đậm đà văn hóa dân tộc Thái

Điệu xòe xung quanh thân cây nêu

Lễ hội Hết Chá gồm hai phần: phần lễ và phần hội. Phần lễ là dịp để người con nuôi bày tỏ lòng thành kính với thầy mo đã chữa bệnh cho mình, thể hiện tính nhân văn sâu sắc. Với những tích truyện xưa được kể và dựng lại bởi chính những người dân bản, người tham dự lễ hội sẽ được truyền dạy kinh nghiệm sản xuất cũng như nghe những lời răn dạy để sống tốt hơn. Các hoạt động phần lễ diễn ra xung quanh một cây nêu, thân cây mang đầy đủ ý nghĩa với các loài động thực vật, hoa ban, hoa mạ, hình chim thú, trống chiêng… tượng trưng cho sự sống, cho mùa xuân của núi rừng Tây Bắc. Khi cây nêu được dựng lên, ông trưởng bản đứng lên cất lời mời gọi thần linh xuống ăn Tết giữa mùa hoa ban nở. Lời hát vừa dứt, tiếng chiêng tiếng trống vang động núi rừng, trai gái xúng xính áo quần cùng xòe vòng, xòe hoa. Khi bài xòe kết thúc, trưởng bản cầm kiếm khua vòng quanh, miệng cầu khấn theo nghi thức truyền thống. Trong lời khấn có ý tứ nhắn nhủ: “được ăn đừng quên đũa, được ở đừng quên ơn” (Đáy kịn sớ nha lưu thú; Đáy dú nha lúm công lưm khun). Khấn xong ông trưởng bản hướng dẫn thanh niên trai gái lên tặng quà tỏ lòng biết ơn, thường là gạo, gà, cá, đấu xôi, quả trứng…, ai có gì thứ gì thì mang thứ đó không câu nệ, góp phần vào vui chung cả bản. Những hoạt động trong phần lễ mang nét đẹp nhân văn đằm thằm, thể hiện truyền thống nhân nghĩa, không quên nguồn cội của dân tộc Việt.

41 Lễ hội Hết Chá   đậm đà văn hóa dân tộc Thái

Thầy cúng vung kiếm chém tà ma đi đến chỗ cây Chá

 

42 Lễ hội Hết Chá   đậm đà văn hóa dân tộc Thái

Thầy mo làm lễ Hết Chá dưới gốc cây Chá

Phần hội diễn ra những trò dân gian vui nhộn, dạy con cháu khai hoang ruộng, tập cho trâu cày, tái hiện nèn văn minh lúa nước của đồng bào dân tộc. Đan xen một số tiết mục kịch câm dí dỏm, vui nhộn phê phán những thói hư tật xấu, khích lệ những cái hay, cai đẹp trong cuộc sống thường nhật. Bên cạnh đó là những điệu xòe uyển chuyển nhịp nhàng, duyên dáng quanh cây nêu hòa cùng tiếng chiêng tiếng trống rộn rã và âm thanh trầm bổng của tiếng sáo trúc, đội nhạc như đang mời gọi. Điệu xòe trong lễ hội Hết Chá được gọi là “Xòe Chá” gồm 6 mục chủ yếu, mỗi mục gắn với một sứ việc, được minh họa bằng kịch câm. Những đêịu hát được soạn thành thơ, như ca ngợi tình yêu đôi lứa, vợ chồng, trong mục có tên “Rủ nhau đi hái măng rừng”:

 “Thanh niên trai gái làng ơi
 Lúc lâm mệt nhọc nghỉ ngơi chút nào
 Phát xong nương rẫy ta mừng
 Cùng nhau đi hái măng rừng để ăn
 Em cầm dao thuổng giúp anh
 Anh đào măng được anh dành cho em
 Anh ơi cố đào cho nhanh
 Được măng đầy bế em anh cùng về
 Không thì cha đợi, mẹ mong
 Nếu anh còn có tấm lòng bên em”.

Hay là “Bảo vệ hoa màu – làng xóm” được minh họa bằng những câu thơ:

“ Ngày đêm canh gác bản làng
 Bảo vệ nương ruộng xóm làng yên vui
 Không cho thú phá giặc xâm
 Người đeo dao kiếm, người cầm cung tên
 Thú nào phá hoại ruộng ta
 Mọi người mõ trống đuổi ra khỏi làng
 Tuần tra canh gác bản mường
 Giặc xâm cướp đến cung gươm sẵn sàng
 Được mùa bản làng vui cười
 Trẻ, già, trai, gái, mọi người múa ca”.
 
43 Lễ hội Hết Chá   đậm đà văn hóa dân tộc Thái

Tậu trâu cày ruộng – một nghi thức không thể thiếu trong lễ hội Hết Chá

 

44 Lễ hội Hết Chá   đậm đà văn hóa dân tộc Thái

Tái hiện cảnh trai gái giao duyên đi đào măng rừng

 

45 Lễ hội Hết Chá   đậm đà văn hóa dân tộc Thái

Phần thi “đi cầu Kiều lấy còn” của người dân Bản Áng 1

 

46 Lễ hội Hết Chá   đậm đà văn hóa dân tộc Thái

Các thiếu nữ Thái với điệu múa khăn piêu

Từ những năm 1960 trở về trước, lễ hội Hết Chá thường xuyên duy trì tổ chức đều đặn hàng năm vào mùa xuân bởi các cá nhân, gia đình có điều kiện luân phiên đứng ra tổ chức với sự tham gia của cộng đồng. Từ giữa những năm 60 trở lại đây, lễ hội Hết Chá đã bị mai một dần do chiến tranh, lớp nghệ nhân già mất đi, thanh niên trai tráng lên đường chiến đấu nên các nghi thức Hết Chá bị thất truyền. Với mong muốn phục hồi lại lễ hội độc đáo, giàu bản sắc này, chi hội người cao tuổi Bản Áng, xã Đông Sang, huyện Mộc Châu đã nghiên cứu, chắt lọc rồi phục dựng lễ hội để lưu truyền cho lớp thế hệ trẻ về sau. Từ năm 2006 đến nay, lễ hội Hết Chá được duy trì thường xuyên mỗi mùa hoa ban nở. là nét đẹp văn hóa tâm linh của người Thái ở Bản Áng, Đông Sang nói riêng và của cao nguyên Mộc Châu, núi rừng Tây Bắc nói chung.

47 Lễ hội Hết Chá   đậm đà văn hóa dân tộc Thái

Lễ hội là dịp để tạ ơn đất trời và công sinh thành giáo dưỡng của         cha mẹ, cầu cho mưa thuận gió hòa…

Cả hoa lá núi rừng, cả đời sống sinh hoạt của người Thái, thiên nhiên bên trong bên ngoài cùng hòa hợp, tạo nên không khí vui tươi của lễ hội, làm cho con người gắn bó với nhau hơn bằng tình cảm, con người càng thêm yêu thiên nhiên, làng bản, thêm yêu và trân trọng những sản vật do mình làm ra. Lễ hội Hết Chá – một hình thức sinh hoạt tâm linh, gắn kết cộng đồng làng bản là nét rất riêng trong văn hóa của người Thái Sơn La, không chỉ hấp dẫn du khách mà còn giúp lưu truyền nét đẹp truyền thống văn hóa dân tộc Thái cho đến những thế hệ mai sau.

Lương Ngọc